Беларускія народныя казкі ў жыцці дзіцяці
Дашкольнае дзяцінства – залатая пара ў жыцці кожнага чалавека і, разам з тым, вялікі і адказны перыяд псіхічнага і інтэлектуальнага развіцця асобы. Менавіта ў гэтым узросце найбольш інтэнсіўна развіваюцца ўсе псіхічныя функцыі, фарміруецца здольнасць да складаных відаў дзейнасці, закладваецца агульны фундамент пазнавальных здольнасцей.
Гэта самы спрыяльны час для выяўлення і развіцця патэнцыяльных задаткаў у дзіцяці, закладзеных прыродай.
Калі мы разумеем, што з’яўляецца асабліва важным для фарміравання здольнасцей дзіцяці, яго пачуццяў, умення думаць, то здолеем дапамагчы яму ўвайсці ў свет творчасці, фантазіі, уяўленняў, даць магчымасць для найбольш поўнага развіцця дзіцяці.
Адным з важных шляхоў творчага пазнання рэчаіснасці з’яўляецца казка. Народныя казкі – найбагацейшы скарб, у іх увасоблены мудрасць, мастацкі талент народа, глыбокі роздум чалавека над жыццём, яго вопыт, назіранні за навакольнымі з’явамі. Казка ўзнаўляе даўно забыты час і падзеі, страчаныя ў памяці народа, своеасаблівы каларыт часу і жыцця. Менавіта праз казку дзеці дакранаюцца да жыцця, культуры, быту нашых продкаў.
Казка дае маленькаму чалавеку ўрокі патрыятызму і маралі. Усім сваім паэтычным ладам яна вучыць разумець народнае ўяўленне пра добрае і злое, высокае і нізкае, сумленнае і агіднае, гуманнае і жорсткае. Яна садзейнічае развіццю эстэтычных пачуццяў, без якіх немагчыма высакароднасць душы, суперажыванне, сардэчная чуласць да чалавечага гора, пакут. Яна ўмацоўвае ў дзяцей жыццялюбства, аптымізм, вучыць іх маралі, развівае ўяўленне, будзіць творчыя здольнасці. Дзякуючы казцы дзеці пазнаюць свет не толькі розумам, але і сэрцам.
Патрабуецца інтэнсіўная душэўная праца дзіцяці, каб здолець пайсці за ўяўленнямі казачніка, развіваючы і фарміруючы свет уласных уяўленняў, пашыраючы свае веды аб навакольным асяроддзі. І калі мы расказваем дзецям казкі, важна не проста вучыць іх сачыць за ланцужком падзей, за сюжэтам, але і ствараць умовы для развіцця такіх пазнавальных працэсаў, як успрыманне, памяць, мысленне, мова, уяўленне. Менавіта эмацыянальнасць і здольнасць да пераймання, атаясамліванне сябе з казачнымі героямі робяць дзяцей даверлівымі, “даступнымі” для педагагічнага ўзаемадзеяння.
КРЫЛАТЫЯ ВЫРАЗЫ ПРА РОДНУЮ МОВУ
Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмерлі! Той люд жыве, што свае песні мае. Францішак Багушэвіч
Роднае слова – гэта першая крыніца, праз якую мы пазнаём жыццё і акаляючы свет. Якуб Колас
Магутнае слова, ты, роднае слова, са мной ты на яве і ў сне. Янка Купала
Песню сваю, мову сваю я да грудзей прытульваю. Пімен Панчанка
Мая мова не мае змяркаванняў ад маленства да старасці лет. Ларыса Геніюш
Жывое ў вяках беларускае слова – народа душа і народа хвала. Алесь Бачыла
Як ты дорага мне, мая родная мова – мілагучнае, звонкае, спеўнае слова. Ніл Гілевіч
Неруш ранішні – роднае слова, мне слухаць цябе, покуль гляджу. Рыгор Барадулін
Мова продкаў нашых і нашчадкаў – шэпт дубровы і пчаліны звон… Генадзь Бураўкін
Хто мову сваю ганіць – матчын дар, не прынясе карысці ён народу. Анатоль Грачанікаў
Найвялікшае сонца – мая беларуская мова. Яўген Крупенька
Несці нашчадкам мне ў сэрцы даччыным матчыну мову, мову Айчыны. Таіса Бондар
Калі слову, то й сэрцу баліць. Еўдакія Лось
Беларусь – мая маці і мова, паветра і хлеб. Пімен Панчанка
Трэба заўсёды вывучаць сваю мову. Прыслухоўвацца да народных гутарак. Кузьма Чорны
Роднае слова, ты найвялікшае з вялікіх тварэнняў, ты – сам народ, яго гісторыя. Слова – не толькі тварэнне чалавека, але і яго калыска. Мікола Лобан
Дала мне маці мову гэту як спадчыну і запавет. Аляксей Пысін
Народ пранясе цябе, родная мова, святлом незгасальным у сэрцы сваім. Максім Танк
Роднае слова! Ты тлумачыш усе дзівы свету. Цётка
Ты геніяў свету дарыла, о маці-мова. Васіль Жуковіч
Пароль неўміручасці – родная мова. Пятрусь Макаль
Вусная народная творчасць – сродак развіцця маўленчай дзейнасці дашкольнікаў
Творы вуснай народнай творчасці – найбольш эфектрыўны сродак выхавання і навучання дзіцяці роднай мове ў дашкольным узросце. Яны выступаюць як сродак навучання дашкольнікаў маўленню, як найбольш даступная форма духоўнасці, праз якую дзіця далучаецца да мастацкіх вытокаў беларускай мовы.
Творы фальклору найбольш успрымальны, даступны да разумення і з’яўляюцца блізкімі да рускай мовы, а значыць – лёгка запамінаюцца.
Перапляценне маўленчай і гульнёвай дзейнасці дазволіць выхавальнікам, бацькам атрымаць добры вынік, утрымаць цікавасць дзяцей, замацаваць патрэбныя гукі, словы, формы вымаўлення больш дасканала.
Выкарыстанне ў рабоце са старэйшымі дашкольнікамі твораў вуснай народнай творчасці прывядзе да элементарнага ўсведамлення дзецьмі выразных уласцівасцей лексікі і фразеалогіі рускай і беларускай моў, што ў сваю чаргу дазволіць ім адвольна карыстацца выразна-выяўленчымі сродкамі ва ўласным маўленні.
А развіваць камунікатыўныя здольнасці дзіцяці, здольнасць да эстэтычнага задавальнення магчыма пры сумесным абыгрыванні, драматызацыі, у час якіх будзе адбывацца непасрэднае авалоданне выхаванцамі мастацтвам звязнага маўлення, яго выразнасцю і вобразнасцю.
Творы вуснай народнай творчасці: пацешкі, вершы, калыханкі, забаўлянкі, казкі, прыказкі, прымаўкі, гульні і іншыя.
Навучанне дзяцей творчаму расказванню на беларускай мове.
Сярод усіх відаў звязнай маналагічнай мовы творчае расказванне з’яўляецца найбольш складаным. Сучасная педагогіка называе творчымі такія расказы дзяцей, у якіх яны прыдумваюць, уяўляюць пэўныя вобразы або дзеянні. Падобныя апавяданні складаюцца на аснове дзіцячага ўяўлення, якое , па дадзеных псіхолагаў , мяркуе значную аналітыка- сінтэтычную дзейнасць мозгу.
Магчымасць складаць паўнацэнныя творчыя апавяданні ўзнікае ў дзіцяці толькі ў старэйшым дашкольным узросце. У гэты перыяд запас ведаў і звестак аб навакольнай рэчаіснасці , які можа стаць зместам слоўнікавай творчасці дашкольніка , істотна ўзрастае. Фанетычны і граматычны бок мовы і гаворкі , у асноўным , сфарміраваны.
Акрамя маўленчай падрыхтаванасці да слоўнікавай творчасці , ва ўзросце 5-6 гадоў у дашкольніка фарміруюцца пэўныя псіхалагічныя перадумовы: ўзрастаюць актыўнасць , інтэлектуальнасць і ўнутраная апасродкавая ўвага ; адвольнасць і вобразнасць памяці; логіка і мысленне ; кіравальнасць ўяўлення . Пералічаныя псіхічныя працэсы не толькі служаць базай для нараджэння паўнацэннага творчага расказвання , але і ў ходзе яго складання самі прыкметна ўдасканальваюцца.
Выхавальнікі дзіцячых садоў нярэдка пазбягаюць заняткаў па навучанню дзяцей творчаму расказванню. Гэта тлумачыцца тым , што метадычнай літаратуры і дапаможнікаў па дадзенай праблеме відавочна недастаткова , і дзеці — дашкольнікі , сутыкаючыся ў дзіцячым садзе пераважна з рэпрадуктыўнымі формамі звязнай мовы ( пераказванне тэкстаў , завучванне вершаў і апавяданняў неахвотна адрываюцца ад ўзору дарослага , не імкнуцца без належнай матывацыі праяўляць ініцыятыву і самастойнасць. )
Аднак навык творчага расказвання для будучых школьнікаў вельмі важны. На ім будуць будавацца адказы вучняў у дошкі , іх разважанні , доказы , напісанне твораў , пераказаў і інш .Ўдасканаленне ў працэсе складання творчых апавяданняў дзіцячага ўяўлення пазітыўна адаб’ецца на пазнавальнай дзейнасц і і асобасных якасцях дзіцяці. Бо амаль уся чалавечая духоўная і матэрыяльная культура з’яўляецца прадуктам творчага ўяўлення. Дзякуючы ўяўленню , чалавек плануе сваю дзейнасць , творыць , спазнае неабсяжны навакольны свет.
Пры складанні апавядання мова дзіцяці павінна быць змястоўнай разгорнутай , лагічнай, паслядоўнай , звязнай, граматнай, лексічна дакладнай , фанетычна выразнай. Праца па навучанню кожнаму віду творчага расказвання па сюжэтнай карціне складаецца з 6 этапаў.
Аналіз зместу карціны
Пачатковы этап работы па карціне ўключае ў сябе ўсталяванне :
месца дзеяння ,
часе дзеяння ,
уласцівасцяў аб’ектаў і прадметаў ,
мэтаў дзеяння кожнага персанажа ,
прычынна -следчых сувязяў паміж аб’ектамі і з’явамі і інш
Падчас адказаў на пытанні дарослы сочыць за выразнасцю , аргументаванасцю .
Пры неабходнасці дарослы выпраўляе недакладнасці выказванняў дзіцяці , выказваючы сваю нязгоду з ім як варыянт адказу ( « А , можа быць , так лепш ?»).
Актывізацыя псіхічных працэсаў , неабходных для творчага расказвання.
Вялікае значэнне для выхавання навыкаў творчага расказвання мае падрыхтоўка псіхалагічнай базы , а менавіта развіццё :
цікавасці ,
увагі ,
памяці ,
ініцыятыўнасці ,
ўяўлення ,
мыслення (у тым ліку крытычнага ) і інш
Актывізаваць названыя працэсы можна з дапамогай пытанняў і заданняў , прычым , акрамя іх зместу, карысна тое , як яны прапануюцца.
Вядома , што падчас індывідуальных заняткаў дзіця , цалкам арыентавана на дарослага , міжволі капіруе яго псіхалагічны настрой . Таму педагогу або аднаму з бацькоў , асабліва на дадзеным этапе работы , пажадана самому праявіць актыўнасць , сабранасць , эмацыянальнасць і зацікаўленасць .
Складанне апавядання па карціне
Мэта дадзенага этапу на даступным матэрыяле выпрацаваць , замацаваць альбо палепшыць ў дзіцяці навык складання звязнага расказвання , каб затым перанесці гэты навык на творчы расказ. Дзякуючы наяўнасці нагляднай апоры ў выглядзе сюжэтнай карціны , дзіцяці намнога прасцей скласці зыходны расказ , чым творчы.
Перад складаннем апавядання дарослы тлумачыць дзіцяці, што будзе запісваць кожны правільна складзены ім сказ ў табліцу . Атрыманую гісторыю можна будзе прачытаць сваякам , сябрам і знаёмым. Такім чынам , запіс апавядання з’явіцца дадатковай крыніцай станоўчай матывацыі для яго складання .
Пры складанні апавядання дзіцятам дарослы сочыць за яго звязнасцю , паслядоўнасцю , тлумачэннем прычынна -следчых узаемасувязяў ( не толькі што і калі адбываецца , але і чаму) .
Падчас фармулявання прапаноў апавядання дарослы пры неабходнасці дапамагае дзіцяці , выпраўляе недакладнасці , дадае словы і выразы.
У выпадках калі дзіця зусім не можа скласці апавяданне , дарослы складае яго самастойна. Пасля праслухоўвання апавядання дзіця ўзнаўляе яго цалкам. Аднак варта памятаць пра тое , што « . ўзор даецца для абагульненага пераймання , а не для простага ўзнаўлення» .
Планаванне творчага апавядання.
Ад поспеху працы на дадзеным этапе залежыць дасягненне галоўнай мэты па выхаванню навыкаў творчага расказвання. Гэтая праца заключаецца у трансфармацыі сюжэту ў адпаведнасці з відам творчага расказвання, абмеркаванні задумы, выбары зачыну, кульмінацыі, развязкі ( пачатку, сярэдзіны, канца гісторыі), складанні «ланцужка» ( пералік дзеясловаў , адпавядаючых паслядоўна разгортвацца дзеянням з мэтай складання праграмы , плана разгорнутага выказвання), пабудове плана прыдумванні загалоўка да апавядання .
Пры планаванні апавядання дарослы спачатку тлумачыць дзіцяці задачу змены сюжэту карціны (яна можа заключацца ў даданні наступных падзей, замене аб’екта, змене часу дзеяння і інш. ).
Карысна, калі да складання творчага апавядання дзіця прыдумае для яго сваю назву, каб у ходзе расказвання суадносіць ўтрыманне з назвай .
Калі планавае апавяданне аказваецца занадта аб’ёмным для запамінання , можна прапанаваць дзіцяці скласці яго графічны план (адлюстраваць з дапамогай малюнкаў- знакаў асноўныя этапы апавядання) .
Складанне творчага апавядання з улікам усіх неабходных моўных сродкаў
Якасць гаворкі пры складанні творчага апавядання вызначаецца наяўнасцю
дакладных слоў ,
вобразных параўнанняў ,
дакладных прапаноў ,
сувязяў прапаноў і частак апавядання ,
выразнасці ,
інтанаванне ,
акцэнтавання найбольш значных слоў ,
плаўнасці мовы
фанетычнай выразнасці кожнай фразы .
Дарослы можа запісваць апавяданне дзіцята , каб потым абмеркаваць і ацаніць яго. Пры запісе дарослы не павінен падмяняць гаворку дзіцяці сваімі словамі. Спачатку варта выправіць памылкі дзіцята, ліквідаваць недакладнасці выказванняў, дамагчыся правільнай пабудовы фраз і толькі затым запісваць іх .
Перш за ўсё варта ўдакладніць словы, з якіх дзіця пачне апавяданне (Аднойчы. Неяк раз . У адзін летні дзень і інш.) Затым неабходна абмеркаваць фінальныя словы, у якіх адаб’юцца мараль альбо асноўны сэнс выказвання.
Пры працы над звязнасцю дзіцячага расказу даросламу пажадана ўдакладніць словы для сувязі прапаноў (потым, цяпер, у гэты час, імёны дзяцей, займеннікі )
Аналіз і ацэнка творчага апавядання
Расказ аналізуецца і ацэньваецца дарослым у адпаведнасці з патрабаваннямі, названымі ў папярэдніх пяці этапах.
Для дзіцяці вельмі важныя такт, карэктнасць, добразычлівасць ацэнкі дарослага. Але мяккасць адзнак не выключае разумнай патрабавальнасці дарослага. Яна мабілізуе дзіця, прымушае яго актыўна перабудоўвацца, стымулюе пошук найлепшых задум і маўленчых сродкаў.
У тых выпадках калі дарослы пазбягае праяваў нязгоды з дзіцятам і хваліць любыя яго выказванні, маўленчае і разумовае развіццё малога блакіруецца.
Аднак непажаданая і іншая крайнасць: залішняя крытычнасць, асабліва пры ацэнцы задумы дзіцята. Даросламу не трэба адразу ж адкідваць вобразы, прыдуманыя дзіцятам. У такіх выпадках з’яўляецца небяспека скаваць творчасць, фантазію дзіцяці вялікай колькасцю забаронаў.
Выпраўляць малыша і варта толькі пры недарэчным, пустым фантазірванні
Памылковыя словы у выказванні дзіцята даросламу ня варта паўтараць або абмяркоўваць. Іх неабходна замяніць правільнымі выказваннямі уласнай мовы, а затым прапанаваць дзіцяці паўтарыць змененую фразу цалкам.
Беларускія народныя гульні.
“Проса”
Гульня праводзіцца на пляцоўцы або ў спартыўнай зале. Колькасць удзельнікаў не менш чым 6 чалавек. Гуляючыя па дамоўленасці выбіраюць “гаспадара” (альбо гаспадыню), становяцца ў шарэнгу і бяруцца за рукі. “Гаспадар” праходзіць уздоўж шарэнгі, спыняецца каля аднаго з ігракоў і пачынае з ім дыялог:
- Прыходзь да мяне проса палоць.
- Не хачу!
- А кашу есці?
- Хоць зараз!
- Ах ты, гультай! – і бяжыць у любы канец шарэнгі. Адначасова і гультай бяжыць у тым жа напрамку, але за спінамі гуляючых. Хто першы схопіць за руку апошняга ў шарэнзе, той становіцца з ім побач, а ігрок, які застаўся, займае месца “гаспадара”.
Пасля слоў “Ах ты гультай!” гаспадар можа зрабіць некалькі падманлівых рухаў. Пакуль “гаспадар” не пабяжыць, “гультай” не мае права крануцца з месца.
“Мароз”
Гульню праводзяць на пляцоўцы. Колькасць удзельнікаў 10-20 чалавек. Яны пры дапамозе лічылкі:
Ты зялёны, ты чырвоны,
Ты ў кажусе, ты ў латусе,
А ў цябе сіні нос –
Гэта ты, Дзед Мароз! –
Выбіраюць “Мароза” і разбягаюцца па пляцоўцы. “Мароз” бяжыць за імі і стараецца дакрануцца да каго-небудзь рукой. Той, да каго ён дакрануўся, лічыцца “замарожаным” і павінен спыніцца і развесці рукі ў бакі. Іншыя гуляючыя могуць “размарозіць” яго дакрануўшыся рукой да плячэй.
Пасля кожных 3-5 хвілін выбіраецца новы “мароз”. Перамагае “Мароз”, які здолеў “замарозіць” большую колькасць ігракоў.
“Гусі-лебедзі”
Гуляюць хлопчыкі і дзяўчынкі, якія перад перад гульнёй выбіраюць кіраўніка – “гусіную маці” і дзеляцца не дзве групы “гусей” і “ваўкоў”. “Маці” садзіцца на лаўку, “гусі” становяцца ў 20-25 метрах ад яе, а “ваўкі” паміж “гусямі” і “маці”. “Маці” кліча “гусей”:
- Гусі дадому!
- А што дома?
- Піці і есці, але ваўкі дзесьці!
- А што ім рабіць?
На гэта адказваюць “ваўкі”:
- Гусей лавіць!
- Шэры, белы, валахаты, уцякайце ўсе дахаты” – камандуе “маці”.
“Гусі” бягуць да яе, а “ваўкі” іх ловяць. Так паўтараецца да таго часу, пакуль “ваўкі” не пераловяць усіх “гусей”.Пасля гэтага ігракі мяняюцца ралямі.
“У фарбы”
Колькасць удзельнікаў 6-18 дзяцей. Перад гульнёй на зямлі абводзіцца дзве лініі на адлегласці 10-20м. адна ад адной, выбіраюць вядучага – “чорта”, употай ад яго дамаўляюцца, хто якой фарбай называецца, і выстройваюцца ў шшарэнгу на першай лініі. “Чорт” падыходзіць да шарэнгі і гаворыць:
Я чорт з рагамі,
З гарачымі ланцугамі,
Іду, гадаю,
Зялёную ( ці якую іншую)
Фарбу шукаю!
Калі такой фарбай ніхто не назваўся, “чорту” адказваюць “Бяжы адсюль, няма такой фарбы”. Калі такая фарба ёсць, усе крычаць: “Ратуйся, чорт, фарба ідзе!”. Ігрок, які назваў сябе адгаданай фарбай, бяжыць да другой лініі, а “чорт” ловіць яго. Калі зловіць, мяняецца з ім ролямі.
“Гарады”
Гульню можна праводзіць у памяшканні, або на пляцоўцы, вакол якой ёсць месцы для сядзення. Колькасць удзельнікаў неабмежаваная.
Ігракі па дамоўленасці або лічылкай выбіраюць вядучага-адгадчыка, які выходзіць у суседні пакой або адыходзіць убок.
Кожны ігрок выбірае для сябе назву якога-небудзь горада, усе сядаюць і клічуць адгадчыка. Калі ён прыходзіць, яму гавораць:
Гарадоў прыгожых многа,
Ты знайдзі да іх дарогу,
Лепшы горад выбірай
Ды хутчэй называй!
Адгадчык адгадвае тры разы (можна адзін) і, калі адгадвае, мяняецца месцам з тым іграком, які выбраў назву адгаданага горада. Калі не адгадае, яму гавораць:
- Ну і ад’язджай у свой … ( указваецца назва апошняга горада, названага адгадчыкам).
Адгадчык адыходзіць, астатнія ўдзельнікі выбіраюць сабе назвы іншых гарадоў, і гульня паўтараецца.
Ігракі могуць выбіраць назвы вёсак.
Прыказкі пра Радзіму.
- Чалавек без Радзімы, як салавей без песні.
- Толькі таму пашана будзе, хто Радзіму не на словах любіць.
- За Радзіму сваю будзь героем у баю.
- Мінск – сталіца – усяму свету святліца.
- На Радзіму сонца свеціць бясконца.
- Родная зямля мякчэй чужой пярыны.
- Ад душы працуеш – Радзіму шануеш.
- На родным полі расце лепшая доля.
- Той патрыёт, хто змагаецца за народ.
- Бацькоў любі, старых паважай, здароўе беражы, Радзіме верна служы.
Загадкі.
Сем тысяч майстроў зрабілі хату без акон і без вуглоў. (Мурашкі, мурашнік)
Маленькі, гарбенькі ўсё поле праскача, дамоў прыбяжыць – цэлы год праляжыць. (Серп)
Не куст, а з лісточкамі, не рубашка, а сшыта, не чалавек, а расказвае. (Кніга.)
Не шкадуюць мяне, мнуць, у печ гарачую кладуць. А як вынуць, дык нажом будуць рэзаць. (Хлеб.)
Крылаў не маю, а хутка ляіаю. Сам мяне выпусціш, да потым не зловіш.(Слова)
Пад які куст заяц садзіцца, калі дождж ідзе? (Пад мокры)
Ці можа страус назваць сябе птушкай? ( Не, бо гаварыць не ўмее.)
Стаяць каля сценкі Юлькі,
На іх белыя кашулькі.
Сэрцы іх залатыя,
Адгадайце, хто такія? (Рамонкі)
Ідзе паважнаю хадою,
Нясе бліны пад барадою. (Певень)
разгарнуць » / « згарнуць